Skansen do lamusa czy lamus do skansenu?

Czy pora na pokazywanie jak się doi krowę?
Po co nam skanseny i jak takie miejsca powinny wyglądać?
Dziś słów kilka o pierwszym skansenie w Sztokholmie i o Orawskim skansenie w Zubrzycy Górnej.

 

Słownik języka polskiego definiuje skansen jako „krajoznawcze muzeum etnograficzne pod gołym niebem, gdzie eksponowane są zabytki budownictwa ludowego oraz sprzęty i narzędzia określonego regionu.”[1] W tej krótkiej, aczkolwiek treściwej definicji, brakuje jasnego wskazania na właściwą rolę i sens tworzenia tego typu miejsc. Jako istotę zakładania skansenów należałoby wskazywać myśl przewodnią, która towarzyszyła powstaniu pierwszego tego typu obiektu na świecie.

Pierwsze muzeum na otwartym powietrzu zostało założone przez Arthura Hazeliusa w Sztokholmie na wzgórzu Skansen[2], od którego to właśnie wzięła początek powszechnie używana nazwa skansen. Otwarcie miało miejsce 11 października 1891 roku. Fundatorem był Karol XIV Jan, pierwszy król z dynastii Bernadotte. Po jego śmierci rozbudowę Skansenu finansował jego syn, Oskar I[3]. W Muzeum znajduje się około 150 tradycyjnych historycznych zabudowań translokowanych z terenu całej Szwecji. Najstarszy budynek datowany jest na XIV wiek i jest to jedyny obiekt w muzeum niepochodzący z terenu Szwecji. Większość zabudowań pochodzi z XVIII, XIX oraz początków XX wieku.[4]

skansen w sztotholmie
Zabudowania – Skansen w Sztokholmie źródło: http://www.dzieckowpodrozy.pl/skansen-sztokhom-atrakcje-dla-dzieci-przewodnik-w-sztokholmie-zoo/

Oprócz domów z zagrodami w skansenie znajdują się obiekty takie jak: drewniany kościółek, dwór, szkoła, piekarnia, tradycyjna drukarnia, zakład krawiecki, huta szkła, warsztat mechaniczny i apteka. Wokół domów zasadzona jest roślinność odzwierciedlająca okolice, z której pochodzi zabudowa.

sk2
Zabudowania – Skansen w Sztokholmie. źródło: https://www.flickr.com/photos/devonaire/2747732495/in/photostream/

Skansen w Sztokholmie to jednak nie tylko tradycyjna zabudowa, ale tętniące życiem miasteczko oddające ducha czasów przedindustrialnych. Pokazuje życie różnych warstw społecznych żyjących w Szwecji od XVI do XIX wieku[5]. Pracownicy Skansenu ubrani są w stroje z epoki i wykonują codzienne czynności mieszkańców, zarówno w miejscach pracy, w domach i gospodarstwie. A wszystko to przy użyciu tradycyjnych narzędzi.

sk3
Pracownicy Skansenu demonstrujący życie mieszkańców z czasów przedindustrialnych. źródło: http://warrenhistorytravel.blogspot.com /
sk4
Pracownicy Skansenu demonstrujący życie mieszkańców z czasów przedindustrialnych. źródło: http://www.visitstockholm.com/en/See–do/Attractions/skansen-open-air-museum

Niemałym urozmaiceniem dla turystów odwiedzających skansen są również wnętrza domów, w pełni oddające klimat czasów. Domowe sprzęty nie są zamknięte w gablotach w formie ekspozycji, ale pozostawione na swoich miejscach. I tak oto w atmosferę wprowadzają rodzinne zdjęcia czy świeczniki na meblach a nawet kwiaty na parapetach.

Podczas świąt okolicznościowych w skansenie można nabyć lokalne i tradycyjne produkty. W ciągu roku organizowane są również liczne festiwale z ludowym tańcem i śpiewem. Dopełnieniem tych wszystkich atrakcji jest zoo, zlokalizowane na terenie skansenu, w którym zobaczyć można nie tylko hodowlane, ale i dziko żyjące zwierzęta, występujące na terenie całej Szwecji.[6]

W mojej opinii Skansen w Sztokholmie jest miejscem, obok którego nie da się przejść obojętnie. Nie jest to martwe miejsce, straszące pustymi domami i wyludnionymi uliczkami, ale pełne życia miejsce, tworzące pełnowartościowy obraz upływu czasu. Zwiedzanie skansenu jest niczym podróż w czasie do różnych zakątków Szwecji. Taka oto idea przewodnia powinna towarzyszyć każdemu „skansenowi”, niestety nie zawsze tak jest. Szwedzki Skansen w Sztokholmie stworzył wręcz niedościgniony wzór muzeum pod gołym niebem. Niemniej jednak i w Polsce próbuje się podążać torami wyznaczonymi przez pierwszy skansen świata, chociaż nie tak spektakularnie i nie w tak szerokiej skali.

U podnóża Babiej Góry[7] we wsi Zubrzyca Górna, w malowniczym otoczeniu łąk i lasów powstał Orawski Park Etnograficzny.  Początki muzeum sięgają 1937r., Kiedy to rodzeństwo Joanna Wilczkowa i Sandor Łaciak, jako ostatni spadkobiercy szlacheckiej rodziny Moniaków[8], dokonali aktu darowizny na rzecz Skarbu Państwa posesji o powierzchni ponad czterech hektarów z zabytkowym dworem oraz zabudowaniami gospodarczymi[9]. Właściwe muzeum powstało jednak dopiero w 1955r. stając się pierwszym powojennym muzeum pod otwartym niebem w Polsce[10].

sk5
Dwór Moniaków fot. R. Ciok źródło: https://farm8.static.flickr.com/7066/6987149021_6a869afef4.jpg

Na teren muzeum zostały translokowane liczne obiekty z terenów całej Górnej Orawy[11]. W Skansenie znajdują się budynki mieszkalne wraz z wyposażeniem wnętrz (nie tylko w formie mebli, ale również narzędzi i dekoracji jak np. tradycyjne obrazy malowane na szkle), budynki związane z gospodarką rolno-hodowlaną np. lamus oraz małe wiejskie zakłady przemysłowe jak młyno-tartak, folkusz[12], kuźnia i olejarnia[13]. Na terenie znajdują się również dwie karczmy, szkoła oraz pasieka o ciekawych ulach w formie kłody typu „stojakowego”, z różnymi wykrojami wlotów[14].

5._pasieka skansen1ret
Orawska Pasieka z ulami w postaci pni
sk7
Kopia tartaku z Chyżnego. Fot. Beata Pałdia

Dla mnie podczas odwiedzin skansenu, wyjątkowo ciekawym obiektem okazał się być tartak. Urządzenie tnące poruszane jest przez system kół wodnych z przekładniami umożliwiającymi zarówno przesuw jak i cofanie pni drzewnych przeznaczonych do przetarcia. Jest to obiekt, który pojawił się w skansenie stosunkowo niedawno i stanowi kopię młyno – tartaku z Chyżnego. Muzeum wciąż się rozwija i pojawiają się w nim kolejne obiekty. Imponującymi budynkami na terenie skansenu są m.in. kościół przeniesiony ze wsi Tokarnia i odbudowany w 2008r. oraz tzw. „Stara Plebania” translokowana ze wsi Podwilk.

sk6
Drewniany kościółek translokowany z Tokarni. Fot. Beata Pałdia

 

sk8
Plebania translokowana z Podwilka. Fot. K. Świerczek

Muzeum organizuje liczne zajęcia edukacyjne dedykowane dla dzieci m.in. z regionalnego malarstwa na szkle, wyrobu tradycyjnych ozdób czy szmacianych zabawek oraz wyrobu i wypieku prostych wiejskich posiłków. W ciągu roku organizowane są też festyny kultywujące rodzime tradycje (zależnie od pory roku i przypadających świąt) oraz prezentujące życie i zwyczaje ówczesnych mieszkańców Orawy. Organizowane są również występy z tańcem i śpiewem. Na koniec warto wspomnieć o drobiazgach, które dodają uroku temu miejscu. Na terenie skansenu występują obiekty małej architektury jak kapliczki, płotki, mostki, altanki i studnie a latem można spotkać tu niektóre zwierzęta hodowlane.

sk9
Zwierzęta hodowlane na terenie skansenu. W tle Karczma translokowana z Podwilka Fot. Łukasz Sowiński

Prezentowane przykłady pokrótce ilustrują celowość powstawania muzeów pod otwartym niebem. Nie należy zapominać o tym, że ważna jest właściwa polityka zarządzania i prowadzenia tego typu miejsc. Nie powinno dochodzić do sytuacji, kiedy stają się one obiektami „zamkniętymi” i „umarłymi”. Utrzymanie skansenów nie może kończyć się na działaniach konserwatorskich mających na celu jedynie utrzymanie obiektów we właściwym stanie technicznym. Istotne jest angażowanie miejscowej społeczności do zachowania „pamięci miejsca”. Wszelkie działania mające na celu przekazanie miejscowych tradycji i historii są godne pochwały, szczególnie obecnie, kiedy zaciera się granice państw, gubi się poczucie przynależności i tożsamości na rzecz kreacji „multikulturowego obywatela świata”, nie związanego z żadnym miejscem ani historią, biernie i bezkrytycznie przyjmującego wszystko, co można nazwać nowoczesnością.

Co waszym zdaniem skanseny mogą zrobić, aby być naprawdę wartościowe dla społeczności? Jak ratować zabytki?
____________________________________________________________________________________________

mgr inż. arch. Beata Pałdia
Pracownia Projektowa Architekturai
www.architekturai.com

Zostań ze mną na dłużej 🙂
Subskrybuj bloga,
obserwuj na facebooku najnowsze posty lub
zobacz relacje zza kulis pracowni, na instagramie.
Do zobaczenia 🙂

____________________________________________________________________________________________
Przypisy:

[1] Orawa – kraina historyczno – geograficzno – etnograficzna leżąca na pograniczu polsko-słowackim. Granicę północną stanowi Beskid Żywiecki, zachodnią Góry Kisuckie i fragment Małej Fatry, południową Góry Choczańskie i Rohacze w Tatrach Zachodnich, wschodnią Pasmo Podhalańskie i fragment Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Do Polski należy ok. 300 km2 w północno-wschodniej części Orawy, w dorzeczu rzeki Czarna Orawa.  Polska część Orawy nazywana jest Górną Orawą.

[2] Folkusz – Miejsce przygotowywanie sukna. Sukno było poddawane folowaniu (wzmacnianie materiałów za pomocą narzędzi przy użyciu gorącej wody. Znane też pod nazwą spilśnianie.), którego proces mógł trwać nawet 24 godziny

[3] Zob. http://www.kamil.agmedia.pl/muzeum/ope/o-projekcie

[4] Broszura muzeum Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, na podstawie tekstów Jadwigi Pilch.

[5] Sic! Zob. Oficjalna strona Skansenu w Sztokholmie, zakładka <<The Zoo>> http://www.skansen.se/en/artikel/zoo

[6] Babia Góra -Masyw górski w Paśmie Babiogórskim należącym do Beskidu Żywieckiego w Beskidach Zachodnich. Szczyt o wysokości 1725 n.p.m.

[7] Szlachecka rodzina sołtysów o chłopskim pochodzeniu. W.Smolak, Broszura muzeum Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, Wydawnictwo Oficyna Artystów „Sztuka”, Wydanie II, Kraków 2001r,

[8] Oficjalna Strona Orawskiego Parku Etnograficznego: http://orawa.eu/historia.html

[9] Op.cit., Broszura muzeum Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, Wydawnictwo Oficyna Artystów „Sztuka”, Wydanie II, Kraków 2001r

[10] Tamże

[11] Skansen – Definicja wg. Internetowego Słownika Języka Polskiego PWN:  http://sjp.pwn.pl

[12] Oficjalna strona Skansenu w Sztokholmie: http://www.skansen.se/en/kategori/english

[13] http://sztokholm24.pl/muzeum/pierwszy-skansen-swiata

[14] Oficjalna strona Skansenu w Sztokholmie: http://www.skansen.se/en/kategori/english [dostęp: 30.04.2016r.]

Bibliografia:

  1. Broszury informacyjne Orawskiego Parku Etnograficznego, na podstawie tekstów Jadwigi Pilch2
  2. . Oficjalna strona Skansenu w Sztokholmie: http://www.skansen.se/sv [dostęp: 30.03.2018r.]
  3. Oficjalna strona muzeum – Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej: http://www.orawa.eu/ [dostęp: 30.03.2018r.]
  4. Internetowy Słownika Języka Polskiego PWN: http://sjp.pwn.pl [dostęp: 30.03.2018r.]
  5.  http://sztokholm24.pl/muzeum/pierwszy-skansen-swiata [dostęp: 30.03.2018r.]
  6. http://www.leaderorawa.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=49&Itemid=58 [dostęp: 30.03.2018r.]
  7.  http://muzea.malopolska.pl/muzeum/muzeum-orawski-park-etnograficzny-w-zubrzycy-gornej [dostęp: 30.03.2018r.]
Reklamy

Jedna odpowiedź na “Skansen do lamusa czy lamus do skansenu?”

  1. W skansenach można spotkać piękną architekturę drewnianą. Szczególnie na południu budynki dawnych kultury, np. architekturę łemkowską, bojkowską, piękne cerkwie i zabytki.
    Zalecam wszystkim odwiedzać skanseny!!

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s