Architektura polska 1945-90

fot. Kino Kijów (1960-65), Kraków, arch. Witold Cęckiewicz


Krótki przegląd wybranych zagadnień powojennej architektury polskiej
lat 1945 do 1990.

Po ogromnej dewastacji jakiej dokonała II Wojna Światowa podjęte zostały próby odbudowy państwa. Powstaje Biuro Odnowy Stolicy. Dążenie architektów do odbudowy Warszawy w nowoczesnej formie reprezentuje Centralny Dom Towarowy (arch. Z. Ihnatowicz i J. Romański), którego budowa wymagała wówczas pokonania dużych trudności materiałowych i technicznych. W budownictwie mieszkaniowym wyróżnia się osiedle na Kole, architektów H. i S. Syrkusów oraz osiedle na Mokotowie, architektów Z. Malickiego i S. Tworkowskiego. Charakteryzuje je duża ilość zieleni, skala dostosowana do człowieka oraz dobrze zaprojektowane usługi. Przy budowie dzielnic na terenach dawnego getta zastosowana została prefabrykacja. Założenie urbanistyczne oparte było na zasadach luźnej zabudowy jednak formy architektoniczne wyposażone zostały w historyzujący detal. W Stolicy powstaje również tunel oraz jedno z pierwszych osiedli mieszkalnych (Mariensztat), odbudowywane są obiekty zabytkowe. W 1949r. Powołano Zakład Osiedli Robotniczych, który miał znaczny wpływ na realizację planów budownictwa mieszkaniowego.

Oddzielny temat stanowi odbudowa historycznych ośrodków miejskich, w których powstawały dzielnice mieszkaniowe o formach historycznych ale o unowocześnionych planach, z wyposażeniem technicznym.

Pierwszą polowe lat 50-te charakteryzuje budownictwo mieszkaniowe. Eklektyzm jednak nie osłabł na sile. Zarówno nowo powstające budynki użyteczności publicznej jak i mieszkalne przybierano w zdobnicze formy ( Ministerstwo Rolnictwa w Warszawie, „Dom Rybaka” w Władysławowie, Dom Kultury w Dąbrowie Górniczej). Eklektyzm miał również swoje odzwierciedlenie w urbanistyce. Wyrażał się on formalistycznymi koncepcjami osiowymi i nawrotem do obrzeżnej zabudowy stanowiącej tło dla pompatycznych placów. W tych tendencjach powstała Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa w Warszawie. Przykładem jest również Nowa Huta w Krakowie, która jako stutysięczne miasto zaprojektowana została na barokowym schemacie urbanistycznym. Powiększenie liczby ludności miast spowodowane rozwojem przemysłu doprowadziło do powstania dużych nowych dzielnic. Coraz szerzej wprowadzana jest prefabrykacja, modularność i typizacja. Powstają pierwsze budynki wielkoblokowe i wielkopłytowe oraz precyzowane są normy. W budynkach użyteczności publicznej chętnie podkreśla się elementy wertykalne lub horyzontalne. W budownictwie przemysłowym tendencje eklektyczne nie były tak silne dzięki czemu bardziej widoczny jest tutaj postęp technologiczny. Stosowane są nowe rozwiązania konstrukcyno-przestrzenne (m.in. lekkie przekrycia łupinowe) oraz metody budownictwa uprzemysłowionego. Wolne od historyzmu są też polskie pawilony ekspozycyjne na międzynarodowych wystawach.

Druga połowa lat 50-tych odznaczała się dużą migracją ludności wiejskiej do miast spowodowaną rozwojem przemysłu. Powstaje znaczna liczba obiektów przemysłowych i mieszkaniowych oraz towarzyszących budynków usługowych. Sytuacja demograficzna i szybki rozwój przemysłu postawiły nowe wyzwania dla urbanistyki. Wzmożone są prace planistyczne nad planami miast i osiedli. W urbanistyce zaczyna się poświęcać większą uwagę na prawidłowe nasłonecznienie mieszkań. Odchodzi się od sztywnych zasad symetrii, różnicowane są formy i wysokości zabudowy a na elewacjach wprowadza się kolor. Zwiększa się liczba budynków wielokondygnacyjnych (ok.12 pięter) blokowych i punktowych. W dalszym ciągu rozwijają się metody prefabrykacji i modularności. Architekci zwracają większą uwagę na potrzeby mieszkańców, jednak mieszkania są małe. Funkcje usługowe lokalizowane są zazwyczaj w oddzielnych pawilonach. Istotne są w tym okresie również licznie powstające budynki oświaty. Zmienia się podejście do projektowania szkół. Zamiast układów osiowych wprowadzane są układy pawilonowe, o poprzecznym układzie konstrukcyjnym, mające zapewnić lepsze oświetlenie sal lekcyjnych jak i korytarzy (Szkoła przy ul. Emilii Plater w Warszawie – Gimnazjum 43 im. Wojska Polskiego ). W tym okresie powstaje również szereg budynków dla AGH, UJ i UR w Krakowie. Powstają również nowe biblioteki i domy studenckie. Rozwija się również turystyka i sport, powstają nowe schroniska, domy wypoczynkowe, hotele (PTTK w Sopocie, dom wypoczynkowy Związku Izb Rzemieślniczych w Zakopanem, Hotel Europejski w Warszawie). Budowane są małe stadiony, pływalnie, hale i ośrodki sportowe (Korona w Krakowie, stadion „Warszawianka” w Warszawie, zespół pływalni w Szczecinie).
Czołowe w tym okresie budynki przemysłowe powstają w towarzystwie zieleńcy i punktów usługowych (elektrownia w Łagiszy, hala zakładów tkackich w Kaliszu, elektrociepłownia w Lednicy). Projektanci starają się tworzyć rozwiązania ekonomiczne z troską o zapewnienie dobrych warunków pracy, pomimo licznych trudności związanych z niedostatecznie szybkim rozwojem techniki i technologii budowlanej.

Lata 60-te wiążą się nierozerwalnie z realizacją gospodarczego planu 5-letniego, wzrostem produkcji, rozwojem przemysłu, kultury i oświaty. Podobnie jak w drugiej połowie lat 50-tych, powstają liczne obiekty produkcyjne jednak zahamowane zostało budownictwo pozostałych obiektów służących do zaspokojenia bezpośrednich potrzeb człowieka. W latach 60-tych zmienia się nieco sposób pracy architekta, który nie jest już tak indywidualny lecz coraz ściślej opiera się na współpracy z innymi specjalistami, tworząc zespoły wielobranżowe. Następuje wyraźna typizacja budownictwa wielkopłytowego prowadząca do monotonii, spadku walorów architektonicznych i użytkowych. Tworzone są osiedla mieszkaniowe z bloków o pięciu lub jedenastu kondygnacjach. To okres stosowania systemów budowlanych takich jak W-70 (system elementów wielkowymiarowych) czy SBO (system szkieletowy dla budownictwa ogólnego). Prowadzone są też prace i studia urbanistyczne i planistyczne.

Lata 70-te upływają pod znakiem rządowego programu mieszkaniowego i modernizacji miast. W architekturze następuje rezygnacja z form ekspresyjnych na rzecz rozwiązań bardziej kameralnych, jednak zła jakość procesów budowlanych, niedostateczna dostępność usług i ilość miejsc rekreacyjnych doprowadza do regresu w architekturze. Uprzemysłowienie budownictwa, typizacja oraz podporządkowanie procesu projektowego technologi wykonania doprowadzają do upadku rangi zawodu architekta. W tym okresie powstaje np. osiedle Widok w Krakowie.

Lata 80-te charakteryzuje powszechny styl postmodernizmu oraz późnego modernizmu. Pojawiają się problemy wzajemnej współpracy między urbanistami a architektami, jak również problemy relacji architektury zabytkowej z nową. Wiele budów toczyło się latami z powodu kryzysu gospodarczego. Wręcz jedyną możliwością dla twórczych poszukiwań dla architektów stały się budowy kościołów (np. kościół w Nowej Hucie, Kraków), tym bardziej że władza wydawała na nie więcej pozwoleń aby zająć ludzi budowaniem nie zaś protestami. Architekturę charakteryzuje funkcjonalność i czystość formy.

Podsumowanie:
1945-49 – Odbudowa i wizje prognostyczne – kontynuacja przedwojennych tendencji i kierunków
1950-55 – Rozbudowa przemysłu i osiedli istniejących, nowe miasta – narzucenie elektyzmu, fasadowej architektury, ograniczenie rozwoju technicznego
1956-60 – migracja ludności do miast, apogeum budownictwa mieszkaniowego – zwrot w kierunku funkcji i konstrukcji, większa swoboda twórcza, podążanie za światowymi trendami
1961-65 – kombinaty przemysłowe, budownictwo szkół – dominacja planów urbanistycznych które stają się dominujące w roli tworzenia kompozycji, sprowadzając obiekty architektoniczne do prostych brył.
1965-75 – stypizowane budownictwo wielkopłytowe, ośrodki rekreacyjne, przebudowa centrów miejskich.
1975-89 – późny modernizm i początek postmodernizmu.

Posłowie…
Architektura Polska 1945-90, zapoczątkowała i borykała się z problemami jakie trwają niezmiennie do dziś. Architekt traktowany jest jako producent dokumentacji. Sytuacje trafnie opisują słowa Tadeusza Mrówczyńskiego (prezes SARP) z 1978r. „My architekci nie jesteśmy, praktycznie biorąc, autorami projektów, lecz producentami dokumentacji. […] Co więcej staliśmy się zaledwie jednym z trybów machiny wytwarzającej dokumentacje. A jeśli nawet niekiedy udaje się nam wpłynąć na poprawność rozwiązań […], okazuje się, że dokumentacja projektowa, niejednokrotnie zmieniana uprzednio w ramach uzgodnień i zatwierdzeń, przybiera kształt ostateczny tylko na papierze, ponieważ stanowi dla budowlanych swoistą partyturę. Z tym, że jest to partytura, którą można dowolnie interpretować, nie mając odpowiedniej wiedzy architektonicznej.” Nic nie straciły na aktualności również słowa Przemysława Szafer : „Może najbardziej charakterystyczną cechą naszej narodowej architektury jest występująca w niej duża rozbieżność między programem i koncepcjami projektowymi a ostatecznymi realizacjami. Jeśli do tych realizacji wreszcie doszło.”
Architektura lat 45-89 wydała liczne wartościowe, unikatowe budynki i nie powinna być kojarzona wyłącznie z prefabrykowanymi budynkami mieszkalnymi. Zbudowane zostały liczne obiekty nie tylko o ciekawym wyrazie plastycznym ale i o interesującej konstrukcji. Część z nich nie uniknęła wyburzenia jako niechciane relikty PRLu, a te które zostały powinny zostać objęte większą troską.

mgr inż. arch. Beata Pałdia
Pracownia Projektowa Architekturai
www.architekturai.com

Zostań ze mną na dłużej 🙂
Subskrybuj bloga,
obserwuj na facebooku najnowsze posty lub
zobacz relacje zza kulis pracowni, na instagramie.
Do zobaczenia 🙂

_____________________________________________________________________________________
Bibliografia:
1. Zachwatowicz Jan, Architektura polska, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1966r.
2. Szafer Przemysław, Nowa architektura polska diariusz lat 1966-70, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1972r.
3. Szafer Przemysław, Współczesna architektura polska, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1988r.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s